Stanowisko przyjęte na posiedzeniu Komitetu Transportu Polskiej Akademii Nauk
w dniu 21 kwietnia 2017 roku

 

Dyscyplina naukowa TRANSPORT

 

Dyscyplina naukowa TRANSPORT to nauka o charakterze interdyscyplinarnym zajmująca się aspektami technicznymi, organizacyjnymi i ekonomicznymi celowego przemieszczania wszelkich ładunków i osób.

 

Dyscyplina naukowa TRANSPORT została uformowana w latach siedemdziesiątych ubiegłego stulecia a miało to bezpośredni związek z utworzeniem Komitetu Transportu Polskiej Akademii Nauk.

 

Przedmiot i zakres badań

W badaniach prowadzonych w ramach dyscypliny TRANSPORT – nauki o transporcie, skupiają się różnorodne zagadnienia o charakterze wieloaspektowym i interdyscyplinarnym. Elementami łączącymi dyscyplinę TRANSPORT z innymi dyscyplinami, oprócz związków merytorycznych, są wspólne standardy, metodologia badawcza oraz przeznaczenie wyników badań.

Teoria systemów, która zaczęła rozwijać się dynamicznie w połowie ubiegłego wieku, dostarczyła dla dyscypliny TRANSPORT nowych metod badawczych co pozwoliło na wprowadzenie pojęcia systemy transportowe. Pojawiły się również w terminologii dyscypliny TRANSPORT takie pojęcia jak system, model, proces, informacje wejściowe i wyjściowe, zakłócenia, itp. Sformułowano wtedy określenie dyscypliny TRANSPORT jako nauki zajmującej się czasoprzestrzennymi systemami transportowymi w których przebiegają procesy przemieszczania osób i ładunków prowadzące do bezpiecznej, efektywnej i terminowej realizacji zadań transportowych.

Powstały nowe obszary badawcze takie jak projektowanie i optymalizacja układów komunikacyjnych wraz z ich infrastrukturą - traktowaną jako element systemu transportowego (lądowego, wodnego czy powietrznego) - oraz cała sfera dotycząca wymagań bezpieczeństwa.

Rozwiązując problemy współdziałania i synchronizacji przebiegów procesów transportowych w rzeczywistych warunkach i mając na uwadze realizacje zadań transportowych w określonej kolejności i czasie, zaczęła rozwijać się logistyka transportu jako jeden z pragmatycznych nurtów logistyki.

W praktyce funkcjonowania systemów transportowych ważną rolę zaczęły odgrywać zagadnienia sterowania procesami transportowymi oraz przepływem informacji z tym związanym. Wymusiło to rozwój badań na potrzeby transportu w takich obszarach jak telekomunikacja a następnie telematyka.

Druga połowa XX wieku to rozwój środków transportu realizujących trzy podstawowe potrzeby użytkowników tj. zwiększone prędkości przemieszczania się oraz komfort i bezpieczeństwo podróżowania. Realizacja tych wymagań pociągnęła za sobą konieczność prowadzenia badań w takich obszarach jak diagnostyka i monitoring stanu technicznego pojazdów i infrastruktury, oraz analiza zagrożeń i ocena ryzyka w systemach transportowych.

W rozwoju techniki i technologii na przełomie XX i XXI wieku istotną role odgrywają takie czynniki jak efektywność i koszty. W dyscyplinie TRANSPORT odzwierciedla to obszar naukowy dotyczący ekonomiki transportu.

Osobnym zagadnieniem jest sfera funkcjonowania człowieka jako uczestnika przebiegu procesów transportowych. Pełni on funkcję realizatora tego procesu jak i jego użytkownika. Analizując przyczyny różnych zdarzeń niebezpiecznych czy powstawania wypadków okazało się, że człowiek nie jest mocnym ogniwem w realizacji procesu transportowego a jego zróżnicowane psychomotoryczne możliwości odgrywają istotną rolę w jego przebiegu. Zagadnienia te generują kolejne obszary badawcze, które na skutek dużego tempa rozwoju techniki i technologii wymagają ciągłej aktualizacji osiąganych rezultatów badań.

 

Reasumując, przedmiotem badań w dyscyplinie TRANSPORT są:

  • systemy transportowe i zachodzące w nich procesy związane z przemieszczaniem ludzi i ładunków,

  • infrastruktura systemów transportowych,

  • techniczne środki transportu,

  • systemy i układy sterowania ruchem,

  • systemy i układy służące do przepływu informacji,

  • systemy służące do kontroli i sterowania przebiegiem procesów transportowych,

  • metody i metodologie badawcze specyficzne dla realizacji badań naukowych w obszarze transportu,

  • bezpieczeństwo i niezawodność systemów transportowych,

  • realizatorzy i uczestnicy procesów transportowych.

Oczywiście dla każdego, ogólnie sformułowanego przedmiotu badań można wyróżnić szereg zagadnień cząstkowych, które zostały częściowo wymienione wcześniej. Rozstrzyganie tych zagadnień nie może być realizowane bez badań naukowych wykonywanych w warunkach rzeczywistych czy też w warunkach laboratoryjnych metodami symulacyjnymi z użyciem aparatury i technik komputerowych.

 

Cel badań

TRANSPORT został wyodrębniony jako dyscyplina w dziedzinie nauk technicznych z uwagi na potrzebę stosowania naukowych metod badawczych do doskonalenia procesów przemieszczania ludzi i ładunków.

W ramach dyscypliny TRANSPORT trzon stanowią prace badawcze nad:

  • podstawami teoretycznymi i metodologią badań w obszarze transportu,

  • rozwojem istniejących rozwiązań w zakresie: infrastruktury, środków transportu, technologii transportowych, sterowania ruchem, zagadnień logistycznych w transporcie, wymiany i przetwarzania informacji, bezpieczeństwa w transporcie oraz zagadnień ekonomiki transportu ,

  • rozwojem innowacyjnych rozwiązań w transporcie,

  • problematyką podejmowania decyzji odnośnie przebiegu procesów transportowych,

  • polityką transportową w odniesieniu do krótszego i dłuższego horyzontu czasowego,

  • kompatybilnością krajowego systemu transportowego z systemami transportowymi krajów sąsiadujących i UE

Jednocześnie ważną i istotną sprawą jest formułowanie rekomendacji i ocena bieżącej sytuacji w zakresie transportu a także analizy merytoryczne planowanych przedsięwzięć rozwojowych dotyczących transportu podejmowanych przez władze państwowe.

 

Specjalności naukowe dyscypliny TRANSPORT

Dyscypliny naukowe dzielą się na specjalności naukowe. Specjalność naukowa jest to względnie trwale uprawiana przez uczonych, część jednej lub kilku dyscyplin naukowych wyodrębniona ze względu na koncentrowanie uwagi na węższym fragmencie rzeczywistości lub rozpatrywanie go w węższym aspekcie poprzez stosowanie szczególnych metod badawczych.

 

Obserwując dotychczasowe badania naukowe prowadzone w dyscyplinie TRANSPORT można pokusić się o wyodrębnienie następujących specjalności naukowych:

- Infrastruktura transportu

- Techniczne środki transportu

- Modelowanie procesów transportowych

- Organizacja transportu

- Inżynieria ruchu

- Sterowanie ruchem w transporcie

- Trakcja i zasilanie

- Eksploatacja i diagnostyka techniczna w transporcie

- Logistyka transportu

- Transport wewnętrzny i magazynowanie

- Nawigacja

- Telekomunikacja (telematyka)

- Inteligentne Systemy Transportowe ITS

- Bezpieczeństwo transportu

- Ekonomika transportu

 

Związki z innymi dyscyplinami

Transport przed utworzeniem dyscypliny postrzegany był przede wszystkim jako dział gospodarki a badania prowadzone na rzecz transportu klasyfikowane były w innych dyscyplinach takich jak, np.: Budowa i eksploatacja maszyn, Elektrotechnika, Budownictwo czy Geodezja i kartografia. Wraz z rozwojem transportu zaczęto, prowadząc badania, korzystać z pomocy innych dyscyplin. Obecnie w dziedzinie nauk technicznych TRANSPORT ma związek z większością występujących tam dyscyplin.

 

Z innymi dziedzinami transport ma następujące związki:

  • w dziedzinie nauk społecznych: nauki o bezpieczeństwie, psychologia,

  • w dziedzinie nauk ekonomicznych: ekonomia, nauki o zarzadzaniu,

  • w dziedzinie nauk prawnych: prawo,

  • w dziedzinie nauk matematycznych: matematyka, informatyka,

  • w dziedzinie nauk fizycznych: astronomia, fizyka,

  • w dziedzinie nauk chemicznych: ochrona środowiska,

  • w dziedzinie nauk biologicznych: ekologia,

  • w dziedzinie nauk o Ziemi: geografia, geodezja, oceanologia.

Związki te podkreślają interdyscyplinarny charakter dyscypliny naukowej TRANSPORT.

 

Określenie metod badawczych

Dyscyplina TRANSPORT, jak pokazano wyżej, ma ścisłe związki z innymi dyscyplinami w naukach technicznych oraz w innych dziedzinach nauk. Dlatego też dyscyplina ta korzysta z szerokiej gamy metod badawczych stosowanych w naukach technicznych i innych, takich jak np. matematyka czy informatyka.

Prowadzone na użytek transportu, rozumianego jako dyscyplina naukowa oraz jako dział gospodarki, badania naukowe prowadzone przez wydziały uczelni technicznych, mają charakter zarówno badań podstawowych jak i wdrożeniowych. Świadczą o tym źródła finansowania tych prac – Narodowego Centrum Nauki, Narodowego Centrum Badań i Rozwoju oraz udział w takich programach jak, przykładowo Innowacyjna Gospodarka czy Horyzont 2020.

Dyscyplina TRANSPORT wpisała się również w szereg działań o charakterze badawczo-wdrożeniowym w ramach procesu rozwoju i wprowadzania rozwiązań innowacyjnych w transporcie. Przykładem tego może być rozwój innowacyjnych środków transportu, technologii Inteligentnych Systemów Transportowych (ITS) czy też technologii przewozowych.

 

Uczelnie w Polsce prowadzące kształcenie na kierunku Transport oraz ośrodki badawcze

W ciągu ostatnich kilkunastu lat liczba wydziałów posiadających uprawnienia akademickie w dyscyplinie TRANSPORT oraz kształcących na kierunku Transport uległa istotnemu zwiększeniu. Jeszcze na początku XXI wieku jedynym wydziałem posiadającym pełne uprawnienia akademickie w dyscyplinie TRANSPORT był Wydział Transportu Politechniki Warszawskiej. Również kształcenie na kierunku Transport odbywało się zaledwie na kilku uczelniach. Aktualnie pełne uprawnienia akademickie w dyscyplinie TRANSPORT posiada 5 wydziałów uczelni technicznych a kształcenie na kierunku Transport odbywa się na ponad 20 wydziałach. Tak gwałtowny wzrost liczby wydziałów kształcących na kierunku Transport świadczy o rozwoju Transportu jako działu gospodarki i zainteresowaniu kształceniem na tym kierunku a to jest wyznacznikiem rozwoju dyscypliny naukowej TRANSPORT.